ਭੂਮਿਕਾ: ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਨਾ ਕਰਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ
ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡੀਟੌਕਸ ਅਤੇ ਰੀਹੈਬ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਇਕ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਇਮਤਿਹਾਨ ਰੀਹੈਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਹੌਲ, ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਰੀਲੈਪਸ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੀਲੈਪਸ ਪ੍ਰੀਵੇਂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਫਟਰਕੇਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਂਗੇ ਕਿ ਰੀਲੈਪਸ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਕਿਵੇਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਰੀਲੈਪਸ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਰੀਲੈਪਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਣਾ। ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੀਲੈਪਸ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮੀ ਸਮਝਣਾ ਗਲਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ:
- ਸਹਾਇਤਾ ਘੱਟ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ
- ਟ੍ਰਿਗਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈਂਡਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ
- ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹਨ
ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਦਖਲ ਦੇ ਕੇ ਰੀਲੈਪਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰੀਲੈਪਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
1️⃣ ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਰੀਲੈਪਸ
ਇਸ ਪੜਾਅ ‘ਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਵਿਹਾਰ ਖਤਰਨਾਕ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ
- ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ
- ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਖਰਾਬ ਹੋਣਾ
- ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ
ਜੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਲਾ ਰੀਲੈਪਸ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
2️⃣ ਮੈਂਟਲ ਰੀਲੈਪਸ
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਅੰਦਰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤਲਪ
- ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮੈਂਟਿਕ ਬਣਾਉਣਾ
- “ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ” ਵਾਲੀ ਸੋਚ
- ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣਾ
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਪੜਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3️⃣ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰੀਲੈਪਸ
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰੀਲੈਪਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਰੀਲੈਪਸ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:
- ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮਾਹੌਲ
- ਪਰਿਵਾਰਕ ਤਣਾਅ
- ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ
- ਇਕੱਲਾਪਨ
- ਸੋਸ਼ਲ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ
- ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ (“ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ”)
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਰੀਲੈਪਸ ਪ੍ਰੀਵੇਂਸ਼ਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ।
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੀਲੈਪਸ ਪ੍ਰੀਵੇਂਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
1️⃣ ਟ੍ਰਿਗਰ ਪਛਾਣ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ
ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ:
- ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਟ੍ਰਿਗਰ
- ਸਮਾਜਿਕ ਟ੍ਰਿਗਰ
- ਸਥਿਤੀਗਤ ਟ੍ਰਿਗਰ
ਪਛਾਣ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਟ੍ਰਿਗਰ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2️⃣ ਕ੍ਰੇਵਿੰਗ ਕੰਟਰੋਲ ਤਕਨੀਕਾਂ
ਕ੍ਰੇਵਿੰਗ ਆਉਣਾ ਸਧਾਰਣ ਗੱਲ ਹੈ।
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ:
- ਡਿਲੇ ਟੈਕਨੀਕ (20 ਮਿੰਟ ਰੁਕਣਾ)
- ਡੀਪ ਬ੍ਰੀਦਿੰਗ
- ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗਾ
- ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤਿਵਿਧੀਆਂ
ਕ੍ਰੇਵਿੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਸਥਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3️⃣ ਕੋਗਨਿਟਿਵ ਬਿਹੇਵਿਯਰ ਥੈਰੇਪੀ (CBT)
CBT ਰੀਲੈਪਸ ਪ੍ਰੀਵੇਂਸ਼ਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ:
- ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਬਦਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
- ਗਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ
- ਸਹੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵਧਦੀ ਹੈ
4️⃣ ਰੁਟੀਨ ਅਤੇ ਡਿਸ਼ਪਲਿਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ
ਖਾਲੀ ਸਮਾਂ ਰੀਲੈਪਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਨਿਯਮਿਤ ਨੀਂਦ ਦਾ ਸਮਾਂ
- ਕੰਮ ਜਾਂ ਸਿਖਲਾਈ
- ਕਸਰਤ
- ਮਨੋਰੰਜਨ
ਸੰਰਚਿਤ ਜੀਵਨ ਰੀਲੈਪਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਫਟਰਕੇਅਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਆਫਟਰਕੇਅਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਰੀਹੈਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਹਾਇਤਾ।
ਰੀਹੈਬ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਫਟਰਕੇਅਰ ਬਿਨਾਂ ਰਿਕਵਰੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਫਟਰਕੇਅਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
✔️ ਨਿਯਮਿਤ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ
✔️ ਫੋਨ ਜਾਂ ਆਨਲਾਈਨ ਸਹਾਇਤਾ
✔️ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫਾਲੋ-ਅਪ
✔️ ਸਪੋਰਟ ਗਰੁੱਪ ਮੀਟਿੰਗ
✔️ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਹਾਇਤਾ ਯੋਜਨਾ
ਇਹ ਸਭ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰੀਲੈਪਸ ਪ੍ਰੀਵੇਂਸ਼ਨ ਵਿੱਚ
ਪਰਿਵਾਰ ਰੀਕਵਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਰੀਲੈਪਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤ
- ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ
- ਸਹਾਇਕ ਸੰਚਾਰ
- ਸਹੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣਾ
ਸਮਝਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਰੀਲੈਪਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰੀਲੈਪਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤ
ਜੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਪਛਾਣ ਲਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਰੀਲੈਪਸ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ:
- ਇਕੱਲਾਪਨ
- ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ
- ਮੂਡ ਸਵਿੰਗਜ਼
- ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਤੋਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ
- ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ
ਤੁਰੰਤ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਰੀਲੈਪਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਰੀਲੈਪਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਹੀ ਕਦਮ:
- ਤੁਰੰਤ ਕਾਊਂਸਲਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ
- ਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣਾ
- ਟ੍ਰਿਗਰ ਦੀ ਪਛਾਣ
- ਮੁੜ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ
ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਾਈਂਡਫੁਲਨੈਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ:
- ਧਿਆਨ
- ਯੋਗਾ
- ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ
ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ
ਸਥਾਈ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:
- ਇਮਾਨਦਾਰੀ
- ਲਗਾਤਾਰ ਸਹਾਇਤਾ
- ਡਿਸ਼ਪਲਿਨ
- ਸਹੀ ਮਾਹੌਲ
- ਮਕਸਦ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਨਤੀਜਾ: ਸਥਾਈ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ
ਰੀਲੈਪਸ ਪ੍ਰੀਵੇਂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਫਟਰਕੇਅਰ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਇਲਾਜ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੀਹੈਬ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਗਾਈਡੈਂਸ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਖੁਦ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ।