Relapse Prevention Therapy (RPT) ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਇਲਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਕਸਦ ਹੈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਬਰ ਰਹਿਣਾ। ਕਈ ਲੋਕ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਤਣਾਅ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਪਸ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ Relapse (ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਲੱਤ)।

Relapse Prevention Therapy ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਟ੍ਰਿਗਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਲਾਲਚਾਂ (cravings) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਬਲੌਗ 2025 ਦੇ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿ Relapse Prevention Therapy ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਤਰੀਕੇ, ਫਾਇਦੇ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਕੀ ਹਨ।

1. Relapse ਕੀ ਹੈ?

Relapse ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਵਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

1.1 Emotional Relapse (ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਾਪਸੀ)

ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੱਛਣ:

• ਗੁੱਸਾ
• ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ
• ਤਣਾਅ
• ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ
• ਥਕਾਵਟ
• ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਨਾ

1.2 Mental Relapse (ਮਾਨਸਿਕ ਵਾਪਸੀ)

ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਚਾਰ ਲੜਦੇ ਹਨ – ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਇੱਛਾ।

ਲੱਛਣ:

• ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ
• ਨਸ਼ਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ
• ਤੋੜੇ-ਮੋੜੇ ਬਹਾਨੇ
• ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ

1.3 Physical Relapse (ਭੌਤਿਕ ਵਾਪਸੀ)

ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Relapse Prevention Therapy ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ ਇਸ ਤਿੰਨੋ ਪੜਾਅਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ।

2. Nasha Mukti Kendra ਵਿੱਚ Relapse Prevention Therapy ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

2.1 ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਬਰ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ

ਸਰੀਰ detox ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

2.2 ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਟ੍ਰਿਗਰ ਕਦੇ ਵੀ ਹਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ

ਤਣਾਅ, ਲੜਾਈ, ਇਕੱਲਾਪਨ, ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਆਦਿ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

2.3 ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਖਤਰਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ

ਵਿੱਤੀ, ਸਮਾਜਕ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਤੁਰੰਤ Relapse ਕਰਵਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

2.4 ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਕਮੀ

ਕਈ ਲੋਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

2.5 ਲਾਲਚ ਅਤੇ cravings

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਿਸਕ cravings ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਣਡਿੱਠੇ ਸਮੇਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ Nasha Mukti Kendra ਵਿੱਚ RPT ਹਰ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

3. Relapse Prevention Therapy ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ

RPT ਇੱਕ ਸੰਰਚਿਤ ਥੈਰੇਪੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ:

3.1 ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ

ਕੌਂਸਲਰ ਮਰੀਜ਼ ਦੀਆਂ:

• ਟ੍ਰਿਗਰ
• ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ
• ਭਾਵਨਾਵਾਂ
• ਤਣਾਅ ਦੇ ਸਰੋਤ
• ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
• ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸ

ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

3.2 ਨਿੱਜੀ Relapse Profile ਬਣਾਉਣਾ

ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ Relapse ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕੌਂਸਲਰ:

• ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਪੈਟਰਨ
• ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ
• ਜਟਿਲ ਵਿਹਾਰ
• ਸਮਾਜਕ ਵਾਤਾਵਰਨ

ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

3.3 ਟ੍ਰਿਗਰ ਪਹਿਚਾਣਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਟ੍ਰਿਗਰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

Internal Triggers (ਅੰਦਰੂਨੀ)

• ਤਣਾਅ
• ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ
• ਗੁੱਸਾ
• ਇਕੱਲਾਪਨ
• ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਸ਼ੱਕ

External Triggers (ਬਾਹਰੀ)

• ਗਲਤ ਸੰਗਤ
• ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ
• ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤ
• ਖਾਲੀ ਸਮਾਂ

RPT ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

3.4 Coping Skills ਸਿਖਾਉਣਾ

ਵਿਕਲਪਿਕ ਕਦਮਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ:

• ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਣਾ
• ਮਾਇਂਡਫੁਲਨੈਸ
• Dead-end thinking ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ
• ਮਨ ਬਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ

3.5 ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਬਣਤਰ

• ਵਿਅਾਇਾਮ
• ਸਹੀ ਨੀਂਦ
• ਕੰਮ ਦਾ ਰੁਟੀਨ
• ਸਹੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ
• ਦਿਨਚਰੀ ਬਣਾਉਣਾ

3.6 ਤਣਾਅ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਤਕਨੀਕਾਂ

• Meditation
• Yoga
• Progressive muscle relaxation

3.7 Emergency Recovery Plan

ਜੇ craving ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ?

3.8 Family Involvement

ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ Relapse Prevention ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

4. Relapse Prevention ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ

4.1 Cognitive Behavioral Therapy (CBT)

ਸੋਚ ਬਦਲ ਕੇ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ।

4.2 Motivational Enhancement

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਰੱਖਣਾ।

4.3 Mindfulness-Based Relapse Prevention

ਮਾਇਂਡਫੁਲਨੈਸ ਰਾਹੀਂ cravings ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ।

4.4 Behavioural Modification

ਗਲਤ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਨਵਾਂ ਵਿਹਾਰ ਬਣਾਉਣਾ।

4.5 12-Step Program

ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣਾ।

5. Relapse Prevention Therapy ਦੇ ਫਾਇਦੇ

5.1 Cravings ਤੇ ਕਾਬੂ

ਮਰੀਜ਼ cravings ਆਉਣ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।

5.2 ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਧਦਾ ਹੈ

ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

5.3 ਤਣਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ

ਮਾਇਂਡਫੁਲਨੈਸ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

5.4 ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਦੀ ਹੈ

ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

5.5 ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਬਣਦੀ ਹੈ

ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਇਕੱਲਾਪਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

5.6 ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੋਬਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ

ਰੋਗੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

6. ਕਿੈਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਿੰਨੀ ਹੈ?

ਰਿਸਰਚ ਮੁਤਾਬਕ:

• ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਕੋਲ RPT ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: 60–90% ਰਿਲਾਪਸ
• ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ RPT ਕਰਵਾਈ: 20–40% ਰਿਲਾਪਸ

ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ Relapse Prevention Therapy ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।

7. Nasha Mukti Kendra ਵਿੱਚ RPT Sessions ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ?

One-on-one therapy

ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਫੋਕਸ।

Group-based sessions

ਹੋਰ ਰੋਗੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ।

Family counseling

ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ।

Skill-building workshops

ਲੰਬੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੋਬਰ ਲਾਈਫ ਦੀ ਤਿਆਰੀ।

8. Relapse Prevention ਲਈ Life Skills

• ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ
• ਕੰਮ ਦਾ ਰੁਟੀਨ
• ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਸੋਚ
• ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ
• ਘੱਟ emotional reactivity
• ਸਹੀ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ

9. 2025 ਵਿੱਚ RPT ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਿਉਂ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ?

• ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ
• ਯੂਥ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੱਤ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ
• ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ
• ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਲੱਤਾਂ ਵਾਧੇ ‘ਤੇ ਹਨ
• ਸਮਾਜਕ ਦਬਾਅ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ

ਇਸ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ Nasha Mukti Kendras ਵਿੱਚ Relapse Prevention Therapy ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

10. Conclusion

Relapse Prevention Therapy ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ sobriety ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਣਾਅ ਅਤੇ cravings ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ RPT ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸੋਬਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਚਾਂਸ ਦੋਗੁਣੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਥੈਰੇਪੀ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਹੈ।